१. प्रस्तावना व पुस्तकाविषयी
एक होती बाय
सुरेन आपटे लिखित 'अ बाय ऑफ हातोंडे' (A Bai of Hatonde) या इंग्रजी पुस्तकाचा विनया खडपेकर यांनी केलेला 'एक होती बाय' हा एक अतिशय सुंदर कादंबरीरूपी अनुवाद आहे. विनया खडपेकर यांनी एका आत्मचरित्राचे कादंबरीत सुरेख रूपांतर केले आहे; आणि हे करताना मूळ आशयाला कुठेही धक्का न लावता संपूर्ण कादंबरीची वीण शेवटपर्यंत घट्ट राखली आहे. हे करत असताना त्यांनी मूळ लेखकाशी सातत्याने संपर्क ठेवला.
मुळात 'बाय' हे व्यक्तिमत्त्वच मोठे अनाकलनीय वाटते. त्यामुळे आपली आई नेमकी कशी होती, हे सुरेन आपटे यांनी एकांगी चरित्रातून मांडूनही ते अपूर्ण वाटत होते. विनया खडपेकर यांनी ही दरी अत्यंत कुशलतेने भरून काढली आहे. अनुवाद जर ताकदीचा नसेल, तर मूळ व्यक्तिमत्त्वाचे मोल कमी होते; पण इथे मात्र विनया खडपेकर यांनी आपले सारे कसब पणाला लावले आहे. त्यांनी 'बाय' या पात्राला पूर्ण न्याय आणि समर्थ रूप दिल्याreadily दिसून येते.
बायसारख्या पात्राला इतके महत्त्व देण्याचे कारणही तसेच विलक्षण आहे. जन्माने ज्यू असूनही या महाराष्ट्राच्या मातीशी त्यांचे इमान शेवटच्या श्वासापर्यंत राहिले. ज्यू असूनही ब्राह्मण म्हणून समाजात वावरणे त्यांना अधिक सोयीचे वाटले. त्यांनी इथल्या मातीवर जिवापाड प्रेम केले आणि त्या कायम प्रामाणिक राहिल्या. मृत्यूपश्चात त्यांच्या मुलाने जरी इंग्रजीत हे पुस्तक लिहिले असले, तरी ते महाराष्ट्रातील वाचकांसाठी मराठीत उपलब्ध व्हावे ही तळमळ सुरेन आपटे यांच्या मनात होती. राजहंस प्रकाशनाने ही तळमळ पूर्णत्वास नेली.
मुळात ही कथा १९२५ च्या सुमारास सुरू होते. तो काळ स्त्रियांसाठी बंडखोरीचा नव्हता; स्त्रीला स्वतंत्र विचार जोपासण्याचे स्वातंत्र्य नव्हते. बाय जरी उघडपणे बंडखोर नसल्या, तरी त्यांनी स्वतःचे स्वतंत्र विचार शेवटपर्यंत जपले. त्यांचे जीवन म्हणजे जगण्याची एक अथांग आणि यथार्थ धडपड होती. ही धडपड करताना अनेकदा बाईंच्या हातून चुका झाल्या, पण पुढच्याच क्षणी त्या स्वतःला सावरताना दिसतात. हाच बाईंच्या जगण्याचा मूलमंत्र होता. बाय स्वतःच्या चुका उगाळत बसत नाहीत, त्यामुळे त्या कधीही आक्रस्ताळ्या वाटत नाहीत. त्यांच्या आयुष्यात अशा अनेक गूढ गोष्टी घडतात, जिथे 'बाय नेमकी अशी का वागली?' याचे स्पष्ट उत्तर मिळत नाही; तरीही संपूर्ण कादंबरी वाचताना वाचनाची तंद्री कुठेही भंग पावत नाही. याचे श्रेय सर्वस्वी विनया खडपेकर यांच्या कसदार लेखणीला जाते. बाईंच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला खरा न्याय मिळवून देण्याचे काम विनया खडपेकर यांनी केले आहे.
हे पुस्तक प्रकाशित होऊन अनेक वर्षे लोटली तरी राजहंस प्रकाशनाने प्रसिद्ध केलेला विनया खडपेकर यांचा एक व्हिडिओ पाहिल्यानंतर बाईंविषयी अपार कुतूहल, प्रेम आणि सहानुभूती निर्माण झाली. पुस्तक हातात पडण्याआधीच मी बाईंच्या प्रेमात पडलो होतो. लोकविलक्षण जगणे काय असते, हे हे पुस्तक वाचताना कळते. वाचनात आपण जसजसे पुढे सरकतो, तसतसे बाईंचे व्यक्तिमत्त्व उलगडत जाते. बाईंच्या जगण्यातील उत्साह कोणत्याही कठीण प्रसंगात कमी झालेला जाणवत नाही; त्यांचा हाच उत्साह त्यांच्या आयुष्याचा उत्सव बनतो. प्रसंग कसाही असो, बाय त्यातून तावून-सुलाखून बाहेर पडतात. प्रसंगी त्यांनी माघार घेतली असेल, पण बाय कधी संपल्या नाहीत; त्या शेवटपर्यंत पुरून उरतात आणि त्यांच्या जगण्याला एक पूर्णत्व येते. म्हणूनच मूळ लेखकापेक्षा अनुवाद करणाऱ्या विनया खडपेकर यांचे स्थान अधिक मोठे वाटते.
मराठीमध्ये अशी फार थोडी पुस्तके आहेत जी अनुवादित होऊनही इतकी लोकप्रिय आणि अजरामर झाली. 'एक होती बाय' हे पुस्तक त्यापैकीच एक मानले जाईल; भविष्यातही याचे गारुड कायम राहील. यामागे विनया खडपेकर यांचे अपार कष्ट स्पष्टपणे जाणवतात.
मराठी अनुवाद करताना विनया खडपेकर यांनी मूळ लेखक सुरेन आपटे यांच्याशी पडद्यामागे उत्तम संवाद राखला. त्यामुळे मूळ कथेला कुठेही बाधा आली नाही; उलट बाय अधिक विस्तृतपणे समजून घेण्यास मदत झाली. बाईंच्या जीवनातील अनेक अनवट पैलू त्यामुळे वाचकांसमोर सहजतेने उलगडत जातात. अनुवाद करताना सुरेन आपटे यांच्या बदलत्या अपेक्षा आणि मूळ कथा या दोन्हींचा सुरेख सुवर्णमध्य विनया खडपेकर यांनी साधला आहे.
सुरुवातीला मुखपृष्ठावर आईचे (बाईंचे) छायाचित्र नसावे, असे सुरेन आपटे यांनी सुचवले होते; तर उत्तरार्धात आपल्या आईचे छायाचित्र असावे असे त्यांना वाटू लागले. लेखक आणि प्रकाशक यांची यामुळे बरीच तारांबळ उडाली. यामागे एक नाजूक अडचण होती—मुंबईत राहणाऱ्या आपल्या भावाला या सर्व गोष्टींचा त्रास होऊ नये, एवढीच सुरेन आपटे यांची माफक अपेक्षा होती. मूळ लेखक परदेशात स्थायिक होते. आईच्या आठवणी मराठी वाचकांसमोर याव्यात, पण मूळ नावे बदलून याव्यात, अशी त्यांची इच्छा होती. त्यानुसार अनुवादक आणि प्रकाशक यांनी सामंजस्याची भूमिका घेतली. अनेक ठिकाणी विनया खडपेकर ठाम राहिल्या, म्हणूनच ही कादंबरी एक उच्च दर्जाची साहित्यकृती बनली.
कादंबरी प्रकाशित होण्यापूर्वीच मूळ लेखकाचे निधन झाले. प्रकाशकांनी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करून मुंबईतील भावाचा शोध घेतला, तेव्हा तोही हयात नसल्याचे समजले. शेवटी भावाच्या पत्नीच्या संमतीने कादंबरीचे प्रकाशन झाले आणि 'बाय' वाचकांच्या हाती आली. या पुस्तकामागे विनया खडपेकर आणि राजहंस प्रकाशन यांची अपार चिकाटी दिसून येते; अन्यथा वाचकांना अशा अप्रतिम साहित्यकृतीचा आस्वाद कधीच घेता आला नसता.
२. कथासार
साधारण १९२५ च्या सुमारास ही कथा सुरू होते. कोकणातील 'हातोंडे' नावाचे एक छोटेसे खेडेगाव. या गावचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिथे असलेली ३०-४० घरे ही सर्व बेणे इस्रायली ज्यूंचीच होती. बाय ही भावंडांमध्ये थोरली, तिच्याहून धाकटी याकोव्हेत आणि सर्वात धाकटी लिली. आईचे नाव शेगुल्ला. घरात अठराविश्वे दारिद्र्य होते. या तिन्ही मुलींना वाढवताना आई अक्षरशः मेटाकुटीला आली होती. गोठ्यात म्हशी ठेवून दुधाचा व्यवसाय करून ती घर चालवत होती. गरिबीमुळे तिला एकेक म्हैस विकावी लागली. शेवटी गोठ्यातील शेवटची म्हैसही आईने विकली, तेव्हा जगण्याच्या आर्त धडपडीतून अवघ्या सोळा वर्षांच्या बायने घर सोडण्याचा टोकाचा निर्णय घेतला.
एके दिवशी पहाटे कुणालाही न सांगता, अंगावरील व हातातील मोजके कपडे घेऊन ती मुंबईच्या गाडीत बसली. नुकतीच वयात आलेली बाय दिसायला अत्यंत देखणी आणि रूपवान होती. आगगाडीने प्रवास करताना तिकीट काढावे लागते, इतकी साधी गोष्टही तिला ठाऊक नव्हती. तिचे ते कोवळे वय आणि तिची ती अथांग निरागसता घेऊन तिने मायानगरी मुंबईत प्रवेश केला. स्वतःचे स्वतंत्र विचार असणे चांगले असले, तरी इतक्या लहान वयात असा धाडसी निर्णय घेणे सुरुवातीला भीतीदायक वाटते; ती असा निर्णय घेऊच कशी शकली, याचे आश्चर्य आणि काळजी वाटते. मुंबईच्या मोहाने भल्याभल्यांना भुरळ घातली आहे; पण बाईंच्या मनात मात्र एकच विचार पक्का होता—'कुटुंबासाठी आणि लहान बहिणींसाठी भरपूर कष्ट करायचे.' पुढे आयुष्यभर कुटुंबाशी असणारी हीच नाळ अधिकाधिक घट्ट होत गेली. बाय आई आणि बहिणींची काळजी घेताना, त्यांना सांभाळताना आणि पैसे पाठवताना दिसते.
बाईंचा विनातिकीट प्रवास ठाण्यापर्यंत होतो. तिथेच रेल्वेत कामाला असणारा 'पांडुरंग' नावाचा एक भला गृहस्थ तिला भेटतो. एका तरुण, रूपवान मुलीवर कुणा भामट्याची वाकडी नजर पडू नये, या सदिच्छेने तो विचारपूर्वक तिला आपल्या घरी घेऊन जातो. त्याच्या घरात त्याची पत्नी अनु आणि लहान मुले असतात. घरी पोहोचताच बाय सर्वात आधी स्वतःचे नाव बदलते; आपण ज्यू आहोत हे पांडुरंगला समजू नये, अशी तिची धारणा असते. ती स्वतःचे नाव 'कृष्णाबाई' असे सांगते. बाईने नाव बदलण्याचा हा पहिला प्रसंग. हिंदू संस्कृतीच्या प्रभावामुळे आणि तत्कालीन सामाजिक सुरक्षेच्या दृष्टीने तिने हा निर्णय घेतला असावा. पुढेही अनेक प्रसंगांत बाईंनी नावे बदलली, पण प्रत्येक वेळची परिस्थिती वेगळी होती आणि तिचा तो पवित्रा कधीही गैर वाटत नाही. त्या काळात अल्पसंख्याकांना उघड्या समाजात जगताना स्वतःच्या अस्तित्वासाठी किती कसरती कराव्या लागत होत्या, हे बाईंच्या या अनुभवातून समोर येते. पांडुरंगच्या भेटीने बाईंच्या मुंबईतील प्रवासाला एक आधार मिळतो. पुढे संपूर्ण आयुष्यभर अनु आणि पांडुरंग यांच्याशी बाईंचे नाते अत्यंत घट्ट टिकून राहिले; अनेक स्थित्यंतरे आली, तरी हा स्नेह शेवटपर्यंत अबाधित राहिला.
गोरा वर्ण, टपोरे डोळे आणि काळेभोर लांबसडक केस लाभलेली बाय कमालीची रूपवान होती. पांडुरंगच्या घरासमोरच राहणारा 'नाना' नावाचा तरुण हळूहळू बाईंशी जवळीक साधतो. ही जवळीक पुढे प्रेमात आणि नकळत शारीरिक संबंधांत कधी रूपांतरित झाली, हे त्या अल्लड बाईलाही समजले नाही. तारुण्याच्या उंबरठ्यावर असणाऱ्या कोवळ्या बाईकडून ती एक चूक घडली. पांडुरंगची नजर चुकवून नाना तिच्या अंथरुणात येऊ लागला आणि त्यातूनच बाय गरोदर राहिली.
इथून बाईंच्या खडतर संघर्षाला खरी सुरुवात झाली; तो संघर्ष तिने मरेपर्यंत झेलला. बाय गरोदर असल्याचे समजताच अनु आणि पांडुरंगची काळजी वाढली, तरीही त्यांनी तिला वाऱ्यावर सोडले नाही; ते तिच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. नाना ब्राह्मण होता, तर त्याची आई अत्यंत कडक शिस्तीची आणि कर्मठ होती. बाय ही बेणे इस्रायली ज्यू आहे हे समजताच तिने घरात प्रचंड आकांडतांडव केला. नानाचे बाईवर प्रेम होते आणि तो तिच्याशी लग्न करण्यास तयारही होता; परंतु आईच्या कर्मठपणापुढे त्याने नांगी टाकली. आईच्या विरोधात जाऊन बाईचा हात धरण्याची धमक त्याच्यात नव्हती.
बाईंच्या वाट्याला आलेला हा पहिला मोठा आघात होता. तिच्या भविष्याचा विचार करून पांडुरंग तिचे नाव एका नर्सिंगच्या कोर्ससाठी दाखल करतो. गरोदरपणात पांडुरंगच्या घरापासून रोज चालत जाणे शक्य नसल्याने, पांडुरंग खटाव चाळीत तिला एक खोली भाड्याने घेऊन देतो. तिथे राहून ती नर्सिंगचे शिक्षण सुरू करते. हळूहळू तिथल्या कर्मचाऱ्यांना तिची हकीकत समजते आणि सर्वांनाच तिची दया येते. त्या रुग्णालयातील डॉक्टर शहा तिला बाळंतपणात सर्वतोपरी मदत करण्याचे आश्वासन देतात. बाईंच्या प्रेमळ आणि सोज्वळ स्वभावामुळे त्या सर्वांच्याच लाडक्या बनतात. नऊ महिने भरण्याआधी त्या आपल्या हातोंडे गावी जातात आणि बाळाच्या देखभालीसाठी आपली लहान बहीण लिली हिला मुंबईत घेऊन येतात.
नर्सिंग कोर्सचे नियम अत्यंत कडक होते; नियमानुसार तिला बाळंतपणासाठी फक्त एका आठवड्याची रजा मिळते. डॉक्टर शहा यांनी दिलेल्या शब्दाप्रमाणे कोणतेही मानधन न घेता तिचे बाळंतपण सुखरूप पार पाडले. पुढे बाईंचे कामातील कौशल्य, सेवाभाव आणि रुग्णांशी बोलण्याची हातोटी पाहून डॉक्टर शहा अत्यंत प्रभावित झाले. त्यांनी बाईंना आपल्या दवाखान्यात सोबत काम करण्याची गळ घातली, जी बाईंनी आनंदाने स्वीकारली. त्या काळात घरोघरी जाऊन बाळंतिणीची व बाळाची शुश्रूषा करण्याची प्रथा होती. डॉक्टर शहा आणि बाय यांनी रुग्णांशी अत्यंत जिव्हाळ्याचे संबंध निर्माण केले; त्यामुळे दवाखान्यात येणाऱ्या रुग्णांचा ओघ वाढू लागला.
डॉक्टर शहा बाईंना सतत प्रोत्साहन देत असत. पुढे त्यांनी बाईंना स्वतःचा स्वतंत्र व्यवसाय सुरू करण्याचा सल्ला दिला आणि तो प्रत्यक्षात आणण्यास सर्वतोपरी मदत केली. आपल्या पश्चात बाईंचे आयुष्य सुरक्षित राहावे, हाच त्यामागे त्यांचा प्रामाणिक हेतू होता. बाईंनी स्वतंत्र व्यवसाय सुरू केला आणि अल्पावधीतच त्या त्यात अत्यंत यशस्वी झाल्या; मात्र कामाच्या व्यापात स्वतःसाठी वेळ काढणे त्यांना कठीण जाऊ लागले.
डॉक्टर शहांच्या क्लिनिकमध्ये काम करत असताना ती खटाव चाळीतच राहत होती. नाना तिथेही मुलाच्या ओढ्याने सतत चकरा मारत असे. बाय नकळत पुन्हा नानाच्या मोहात पडत राहिली. दरम्यानच्या काळात तिची धाकटी बहीण याकोव्हेत हिचे लग्न होऊन ती मुंबईत आली. आईने गावाकडचे घर विकून तिच्या लग्नाचा खर्च भागवला होता. आई मुंबईत आल्यामुळे तिचा बाईंशी संपर्क वाढला, आणि इकडे बाईंचा मुलगाही हळूहळू मोठा होऊ लागला.
स्वतंत्र व्यवसाय उत्तम चालू लागल्यावर बाईंनी एका प्रशस्त भागात भाड्याने घर घेतले. नानाने मुलाच्या निमित्ताने तिथेही येणे-जाणे चालूच ठेवले. बाईंना हे फारसे रुचत नव्हते; परंतु स्वतःच्या भावनिक आणि शारीरिक गरजांमुळे त्या नानाला पूर्णपणे नाकारूही शकत नव्हत्या. तरीही नानाचा हा ससेमिरा कायमचा सुटावा म्हणून त्या मार्ग शोधत होत्या.
याच काळात डॉक्टर शहा यांच्या नात्यातील 'रघु' नावाचा तरुण बाईंच्या आयुष्यात आला. तो वैद्यकीय शिक्षणासाठी मुंबईत आला होता आणि पहिल्या वर्षात शिकत होता. वयाने तरुण असला, तरी चेहऱ्यावरून व देहबोलीवरून तो अत्यंत मवाळ आणि शेळपट वाटायचा. डॉक्टर शहांच्या घरीच त्याची आणि बाईंची ओळख झाली होती. बाईंनी स्वतंत्र व्यवसाय सुरू केल्यानंतर डॉक्टर शहांच्या सांगण्यावरूनच तो तिच्याकडे राहायला आला. रघुचा स्वभाव बाईंना ठाऊक होता. लवकरच रघुने बाईंवर असलेल्या आपल्या प्रेमाची कबुली दिली. हे ऐकून बाय आधी थक्क झाली; पण तिने त्याला फारसा विरोध न करता संमती दर्शवली. यामागे नानाचा काटा काढण्याचा तिचा विचार होता—आपण दुसऱ्या पुरुषाशी संबंध ठेवल्याचे पाहिले की नाना कायमचा दूर होईल आणि स्वतःचा वेगळा संसार थाटेल, असा बाईंचा अंदाज होता. डॉक्टर शहा आणि त्यांच्या वडिलांच्या मध्यस्थीने बाईंना रघुच्या कुटुंबीयांना भेटण्यासाठी पाठवण्यात आले. तिथे दोघांच्या लग्नाचा विषय निघताच बाईंचा मोठा अपमान करण्यात आला, तर रघुला त्याच्या वडिलांनी बेदम चोप दिला. शेवटी रघुला तिथेच ठेवून बाय निराश होऊन मुंबईला परतली.
इथेच बाईंच्या आयुष्यात आणखी एक दुर्दैवी घटना घडली. मुलगा देवेनला सांभाळण्यासाठी मुंबईत आलेली तिची लहान बहीण लिली हिचे निधन झाले. बाईंच्या कामाच्या सततच्या धावपळीमुळे सुरुवातीला लिलीच्या आजारपणाकडे फारसे लक्ष गेले नाही; आणि लिलीनेही स्वतःचे दुखणे सुरुवातीला लपवून ठेवले. त्यामुळे तिचा आजार बळावला, शरीरातील रक्त कमी झाले आणि एके दिवशी तिने डोळे मिटले. तिच्या जाण्याने बाईंच्या आयुष्यात एक अथांग पोकळी निर्माण झाली. या दुःखातून सावरूनच त्या रघुच्या घरी गेल्या होत्या.
रघुच्या घरून अपमानित आणि हताश होऊन परतलेल्या बाईंना मुंबईत येताच दुसरा भीषण धक्का बसला—त्यांचे मार्गदर्शक डॉक्टर शहा यांचे अचानक निधन झाले होते. हा आघात पचवण्याची ताकद बाईंमध्ये उरली नव्हती. नर्सिंगच्या पहिल्या दिवसापासून डॉक्टर शहांचा बाईंना भक्कम आधार लाभला होता. त्यांनी बाईंवर पोटच्या मुलीसारखे प्रेम केले, तिचे करिअर घडवले, आणि स्वतः नसतानाही तिचे बस्तान बसावे म्हणून तिला स्वतंत्र व्यवसाय सुरू करून दिला होता. स्वतःकडील अनेक महागडी वैद्यकीय उपकरणे त्यांनी बाईंना नाममात्र किमतीत दिली होती. बाईंच्या प्रत्येक सुख-दुःखात ते खंबीरपणे पाठीशी उभे राहिले होते. मुंबईत बाईंच्या आजवरच्या यशाचे संपूर्ण श्रेय केवळ आणि केवळ डॉक्टर शहांचे होते. त्यांच्या जाण्याने जुन्या आठवणींनी बाईंचे मन व्याकुळ झाले; स्वतःला त्या अगदी पोरक्या समजू लागल्या. डॉक्टर शहा केवळ आधार नव्हते, तर त्या क्षेत्रातील त्यांचे सर्वस्व होते. त्यांच्या निधनाने कोलमडून पडलेल्या बाईंनी ते वैद्यकीय क्षेत्रच कायमचे सोडण्याचा टोकाचा निर्णय घेतला. इतरांसाठी हा निर्णय थक्क करणारा होता, पण बाय आपल्या निर्णयावर ठाम होत्या. पुढे काय करायचे हे निश्चित नसले, तरी यापुढे हा व्यवसाय करायचा नाही आणि मुंबई सोडायची, यावर त्या ठाम राहिल्या. हा निर्णय अंमलात आणणे अतिशय खडतर होते, पण त्यांनी तो धाडसाने घेतला.
काही दिवसांच्या शांततेनंतर पुढे काय करायचे, या विचारात बाय असतानाच एका मासिकातील प्रभाकर नावाच्या पत्रकाराने लिहिलेल्या लेखावर त्यांची नजर पडली. तो लेख चित्रपटांविषयी होता. १९२० च्या दशकात प्रभात फिल्म कंपनी सुरू झाली होती, तर १९३३ मध्ये दादासाहेब तोरणे यांनी 'सरस्वती सिनेटोन' (सरस्वती फिल्म कंपनी) सुरू केली होती. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या जीवनावर आधारित ते एक नवीन चित्रपट बनवत होते. संभाजी महाराजांच्या पत्नी महाराणी येसूबाईंच्या भूमिकेसाठी कंपनीला एका प्रगल्भ, बुद्धिमान आणि देखण्या स्त्रीची गरज होती; त्याविषयीच तो लेख होता. तो लेख वाचून बाय या दिशेने विचार करू लागल्या. तोपर्यंत त्यांनी फारसे चित्रपटही पाहिले नव्हते; नानाने एकदा नेलेले एक संगीत नाटक त्यांनी अर्धवट पाहिले होते, तेवढाच काय तो अभिनयाचा संबंध. तरीही बाईंनी या नव्या क्षेत्रासाठी तयारी सुरू केली.
ठरल्याप्रमाणे बाय पुण्यात दाखल झाल्या. त्यांची स्क्रीन टेस्ट झाली आणि त्यांची त्या भूमिकेसाठी निवड झाली. दादासाहेब तोरणे यांना महाराणी येसूबाईंच्या भूमिकेसाठी हवी तशी प्रगल्भ स्त्री मिळाली होती. मात्र त्यांची एक अट होती—बाईंनी चित्रपटासाठी आपले नाव बदलावे. त्यानुसार दादासाहेब तोरणे यांनी सुचवलेले 'विजयादेवी' हे नाव बाईंनी धारण केले. मुंबईतील नर्सिंगची सर्व उरलेली कामे पुढच्या तीन महिन्यांत पूर्ण करून बाय चित्रीकरणासाठी पुण्यात स्थायिक झाल्या. पुण्यात येण्यापूर्वी रघु पुन्हा त्यांच्याकडे आला होता; त्यामुळे बाय त्यालाही सोबत घेऊन पुण्यात आल्या होत्या. मुंबईत अडकलेली वसुलीची कामे रघु सांभाळत होता. बाय मुंबई सोडून पुण्यात आल्या, तेव्हा त्यांच्या बँक खात्यावर साठ हजार रुपये जमा होते.
लवकरच त्या चित्रपटाचे चित्रीकरण पूर्ण झाले आणि बाईंच्या हातातील काम संपले; कारण सरस्वती सिनेटोन लगेच दुसरा चित्रपट सुरू करण्याच्या तयारीत नव्हती. पुन्हा एकदा चरितार्थाचा यक्षप्रश्न बाईंसमोर उभा ठाकला. यावेळी पत्रकार प्रभाकरच्या मदतीने, रंगभूमीसाठी अत्यंत निष्ठेने काम करणाऱ्या 'नाट्यमन्वंतर' या नाट्यसंस्थेसोबत काम करण्याचा निर्णय बाईंनी घेतला. मात्र ही संस्था मुंबईत कार्यरत असल्याने, बाईंना पुन्हा एकदा पुणे सोडून मुंबईला परतणे भाग पडले. सोबत रघु होताच.
मुंबईत आल्यानंतर बाईंनी स्वतःसाठी एक जुनी (सेकंड हँड) मोटारगाडी खरेदी केली. चित्रपटांपेक्षा बाईंचे मन नाटकाच्या प्रयोगात अधिक रमले; त्यांना रंगभूमी मनापासून भावली. या संस्थेसोबत त्यांनी अनेक नाटकांचे प्रयोग केले; परंतु त्यातून पुरेसे आर्थिक उत्पन्न मिळत नव्हते. अखेर काही काळाने ही नाट्यसंस्था विसर्जित झाली. त्या काळात त्यांनी संपूर्ण महाराष्ट्रभर नाटकांचे दौरे केले होते. त्या जमान्यात नाटक-सिनेमात काम करणाऱ्या स्त्रियांकडे समाज फारशा प्रतिष्ठेने पाहत नसे, परंतु बाईंनी अशा लोकनिंदेची कधीही तमा बाळगली नाही.
बाईंचा मित्र नारायण याच्या माध्यमातून स्टंटपटांचे प्रसिद्ध दिग्दर्शक 'गजूराव' (गजानन जागीरदार/गजूराव) यांनी बाईंशी जवळीक साधली. खरे तर नारायणचेही बाईंवर प्रेम होते, पण त्याने स्वतःहून गजूरावांसाठी मध्यस्थी केली. 'नाट्यमन्वंतर' संस्था अधिकृतपणे बंद झाल्याचे पत्र हातात आल्यानंतर, अर्थार्जनासाठी काहीतरी करणे भाग होते. चित्रपट आणि नाटकांच्या बेभरवशाच्या जगापेक्षा 'मॅटर्निटी नर्सिंग' हेच अधिक स्थिर आणि सुरक्षित क्षेत्र आहे, हे बाईंच्या लक्षात आले; निदान तिथे कामासाठी दारोदार वणवण तरी करावी लागत नव्हती. म्हणूनच त्यांनी आपल्या घराजवळच नुकतेच युरोपहून वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करून परतलेल्या डॉक्टर बालिगा यांची भेट घेतली. बाईंचे व्यक्तिमत्त्व आणि कामाचा अनुभव पाहता त्यांना नकार मिळणे अशक्यच होते. अशा रीतीने बाईंनी पुन्हा एकदा परिचारिका (नर्स) म्हणून आपल्या नवीन प्रवासाला सुरुवात केली.
