१. कथासार व घटनाक्रम
डॉक्टर बालिगा व बाईंचे संबंध थोड्याच दिवसांत घनिष्ठ झाले. नारायण व गजूराव एके दिवशी गजूरावांच्या पायाच्या आजाराच्या उपचारासाठी डॉक्टर बालिगांकडे ॲडमिट होतात. पुढे उपचार सुरू असताना गजूराव बाईंना लग्नाची मागणी घालतात; मात्र ते एकच अट ठेवतात—लग्नानंतर बाईंनी काम करण्यासाठी घराबाहेर पडायचे नाही. देवेनचा प्रश्न समोर येताच, मुलासह बाईंचा स्वीकार करण्यास गजूराव तयार होतात.
बाईंचा मुलगा देवेन आणि गजूराव यांचे संबंध मात्र सतत ताणलेलेच राहिले. ते शेवटपर्यंत तसेच राहिले. या दोघांच्या नात्यात बाई सतत मध्यस्थी करत होत्या; अनेक प्रसंगांत त्या हतबल होताना दिसतात. देवेन आता हळूहळू मोठा होत होता. गजूराव व बाईंच्या संसारात लवकरच इंद्र नावाचा मुलगा येतो. गजूराव हेही ब्राह्मण समाजातीलच. त्यांचे आई-वडील व भावांशी चांगले संबंध होते, पण त्यांच्या कुटुंबाने मात्र बाईंचा स्वीकार केला नाही. त्या ज्यू धर्मातील असल्याने त्यांना शेवटपर्यंत अवहेलना सहन करावी लागली.
बाईंच्या आयुष्यातील रघु नावाचे एक पात्र बाईंची पाठ सोडता सोडत नव्हते. रघुसाठी बाई म्हणजे सर्वस्व होते; त्याच्या म्हणण्यानुसार बाईंशिवाय त्याला कोणीच समजून घेऊ शकत नव्हते. गजूरावांबरोबर लग्न करण्यापूर्वी रघुचा काहीतरी बंदोबस्त करणे गरजेचे होते. त्यामुळे पत्रकार प्रभाकरशी बाई बोलून घेतात. प्रभाकर गुजरातमधील रघुच्या गावी जाऊन येतो. त्याचे आई-वडील रघुला घरी परत घेण्यास तयार होतात. एके दिवशी ते मुंबईतील एका हॉटेलमध्ये उतरतात. ठरल्याप्रमाणे बाई व प्रभाकर रघुची त्याच्या आई-वडिलांबरोबर भेट घडवून आणतात. अशा पद्धतीने रघुची रवानगी त्याच्या आई-वडिलांकडे होते आणि बाई सुटकेचा निश्वास सोडतात.
गजूचा मित्र नारायण एका निर्मात्याला घेऊन चित्रपट बनवणार असतो. त्या चित्रपटाच्या दिग्दर्शनाची जबाबदारी तो गजूने घ्यावी अशी विनंती करतो. गजू कसलेला दिग्दर्शक असतो. चित्रपटाचे चित्रीकरण मात्र पुण्यात होणार असते; त्यामुळे पुन्हा बाईंना पुण्याला जावे लागणार होते. गजूचा मित्र लक्ष्मण त्यांना पुण्याच्या घरी राहण्याची परवानगी देतो. सदाशिव पेठेतील कर्मठ ब्राह्मणांच्या वस्तीत लक्ष्मणचे घर असते. त्यामुळे बाईंना स्वयंपाकघरात जाण्यास मज्जाव असतो. गजूकडे माणसांची सतत रीघ असायची; शेवटी चहा करण्यासाठी ते बाईंना स्वयंपाकघरात जाऊ देतात. दरम्यान, देवेनला मुंबईत गजूच्या भावाकडे ठेवलेले असते. लवकरच चित्रपटाचे चित्रीकरण पूर्ण होते. लक्ष्मणला दिलेला शब्द पाळणेही गरजेचे होते; शिवाय राजारामनेही 'देवेनला उन्हाळी सुट्टीत घेऊन जा' असा निरोप पाठवलेला असतो. ते साल १९४० च्या सुमाराचे होते. दुसऱ्या महायुद्धामुळे सर्वत्र मंदी पसरली होती. अशा काळात गजूच्या हाताला काम नव्हते आणि नवीन काम मिळणे दुरापास्त झाले होते. घरात गजू, बाई, देवेन आणि छोटा इंद्र असे चौघे असतात.
होता होता दोन वर्षे अशीच निघून जातात. अचानक एके दिवशी छातीत कळ येऊन गजू मरण पावतो. बाईंसाठी हा आणखी एक मोठा धक्का असतो.
गजूच्या जाण्याने बाईंवर पुन्हा दुःखाचा डोंगर कोसळतो. घरात वाणसामान नव्हते की पुरेसे पैसे. गजूच्या आईने तिच्या दिरामार्फत बाईंना चित्रपटात काम न करता नर्सची नोकरी करण्याचा सल्ला पाठवला. दुसरीकडे घरमालक व किराणा दुकानदार उधारीवर जास्त दिवस थांबणारे नव्हते. किराणा मालाच्या दुकानात बाईंसाठी नारायण तीन महिने जामीनदार (गॅरेंटर) राहण्यास तयार होतो. नर्सिंग करावे की फिल्म लाईन, याविषयी बाई साशंक असल्या तरी नर्सिंगमध्ये त्यांचे मन रमत नव्हते; चित्रपटांची ओढ त्यांच्या मनात कायम होती. चित्रपटात नायिका येसूबाईंची भूमिका करून आता पाच वर्षे उलटून गेली होती, त्यामुळे पुन्हा मुख्य भूमिका मिळेल अशी आशा नव्हती; साधे आणि दुय्यम दर्जाचे रोल मिळाले तरी काम करण्याची त्यांची तयारी होती.
नारायणच्या सल्ल्यानुसार मास्टर विनायक यांनी सुरू केलेल्या 'नवयुग फिल्म कंपनी'च्या निमित्ताने त्या विनायक यांना त्यांच्या घरी जाऊन भेटतात. तिथे त्यांना सहानुभूतीसह कामही मिळते. त्यानंतर गजू व त्या राहत असलेल्या प्रशस्त फ्लॅटमधून साध्या खोलीत स्थलांतरित होण्याचे त्या ठरवतात. सदाशिव पेठेतील एका वाड्यात तळमजल्यावर दहा रुपये महिना भाड्याने त्या एक खोली घेतात. तिथून पुढे मराठी चित्रपट व रंगमंचावर 'राधा आगाशे' हे नाव सुपरिचित झाले. गजूमुळेच त्यांना हे नाव मिळाले होते. याच काळात अनेक लहान-मोठ्या घडामोडी त्यांच्या जीवनात घडतात.
हळूहळू बाईंची दोन्ही मुले मोठी होतात. देवेन मुंबईच्या रुईया कॉलेजमध्ये जाऊ लागतो. सुशीला नावाच्या विवाहित स्त्रीवर त्याचे प्रेम जडते. बाई कायदेशीर बाबींचा विचार करून दोघांचे लग्न लावून देतात; कारण लग्नाआधीच सुशीला गर्भवती राहिलेली असते आणि दुसरा कोणताही पर्याय उरलेला नसतो. देवेन इंटरची परीक्षा उत्तम गुणांनी उत्तीर्ण होतो आणि मुंबईच्या नायर कॉलेजमध्ये वैद्यकीय शिक्षणासाठी प्रवेश घेतो. ओढाताण करत बाई त्याचा खर्च भागवतात. लवकरच सुशीला एका मुलीला जन्म देते, तिचे नाव सरोज ठेवले जाते. मात्र काही दिवसांतच सुशीला देवेनला सोडून निघून जाते; ती फसवी निघते.
देवेनचे मन वैद्यकीय अभ्यासात रमत नाही, तो शिक्षण अर्धवट सोडतो. पुढे तो शेतकी अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतो. बाईंचे डॉक्टरचे स्वप्न पुन्हा भंग पावते, तरीही त्या स्वतःला सावरतात. देवेन शेतकी शिक्षण पूर्ण करतो आणि पुढे शिकण्याआधी महिलांच्या एका प्रशिक्षण विद्यालयात शिक्षक म्हणून रुजू होतो. तिथे देवकी नावाच्या एका अनाथ तरुणीशी त्याचे प्रेमसंबंध जुळतात. पुढे त्याची ती नोकरी सुटते, पण तो देवकीशी विवाह करतो. त्यांना मुलगी होते, तिचे नाव बाई आपल्या आवडीनुसार 'ललितागौरी' ठेवतात.
अनेक घडामोडी वेगाने घडत राहतात. इंद्र मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण होऊन एस. पी. कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतो. देवेन उच्च शिक्षणासाठी परदेशी जाण्याचे ठरवतो. पैशांची जुळवाजुळव करताना बाईंच्या नाकीनऊ येतात. शेवटी देवकीचे सर्व दागिने गहाण ठेवून देवेनसाठी पैसे उभे केले जातात आणि तो परदेशी रवाना होतो. देवेन युरोपातील वागेनिंगेन (Wageningen) विद्यापीठातून पीएचडी मिळवतो; पण तिथेही तो एलन नावाच्या एका डच मैत्रिणीच्या प्रेमात पडतो. पुढे देवकीला घटस्फोट देऊन तो तिच्यासोबत तिथेच कायमचा स्थायिक होतो.
इंद्र अर्थशास्त्र विषयात पदवी मिळवतो आणि वाई येथे 'मराठी विश्वकोश' निर्मितीच्या प्रकल्पात नोकरी करू लागतो. पुढे त्याचाही विवाह होतो. यानंतर बाईंच्या आयुष्यात 'राजे' येतात. राजे बाईंवर जीवापाड प्रेम करतात आणि बाईंचेही त्यांच्यावर प्रेम असते. मात्र राजे आणि कुटुंबातील इतर सदस्य यांच्यात सतत खटके उडतात. राजे स्वभावानुसार सतत शिवीगाळ करत असतात, पण बाई सर्व काही शांतपणे सावरून घेतात. पुढे बाईंना हृदयाचा विकार जडतो आणि एका दिवशी त्यातच त्यांची प्राणज्योत मालवते. अशा रीतीने एका वादळी, अलौकिक पर्वाचा अस्त होतो.
२. पुस्तक परीक्षण व मनोगत
'बाई' नावाचे हे वरकरणी सामान्य दिसणारे व्यक्तिमत्त्व किती असामान्य होते, हे पुस्तक वाचल्यानंतरच उमगते. एक स्त्री इतक्या मुक्तपणे आणि स्वैरपणे जगू शकते, हे मनाला स्पर्शून जाते. त्यांच्या जगण्याचे पदर जसे हळूहळू उलगडत जातात, तसा त्यांचा हा संपूर्ण जीवनप्रवास थक्क करून सोडतो.
एका बाजूला तत्कालीन कर्मठ समाज स्त्रीला पारंपरिक चौकटीत आणि घराच्या चार भिंतींत बंदिस्त ठेवण्यात मग्न असताना, बाई मात्र आभाळात आपले पंख मुक्तपणे पसरताना दिसतात. स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या दुःखांचे आघात त्या हसतमुखाने झेलतात. त्या कधी उतावfeatureळ्या झाल्या नाहीत, ना कधी त्यांनी आक्रस्ताळेपणा केला. आपल्यावर झालेल्या अन्यायाचा पाढा तर त्यांनी कधीच वाचला नाही. वयाच्या अत्यंत कोवळ्या टप्प्यावर स्वतःवर व घरावर आलेले आर्थिक संकट त्यांनी ज्या समंजसपणाने पेलले, ते थक्क करणारे आहे. इतक्या लहान वयात एक मुलगी असाही विचार करू शकते, हे अंगावर शहारे आणणारे आहे. हा समंजसपणा त्यांच्या आयुष्याच्या अखेरपर्यंत टिकून राहिला.
बाईंचे आपल्या आई आणि बहिणीशी असणारे संबंध शेवटपर्यंत अत्यंत जिव्हाळ्याचे राहिले; त्यांची कौटुंबिक नाळ शेवटपर्यंत घट्ट होती. आई आणि बहीण कायमस्वरूपी इस्रायलला निघून गेल्यानंतरही त्यांच्या नात्यातील ओलावा कायम राहिला. मुळात त्यांच्या अशा जाण्याला बाईंचा विरोध होता; तरीही त्यांनी आई व बहिणीच्या विचारस्वातंत्र्याचा आदर केला. उलट, सर्व चौकशी करून त्यांना सन्मानाने निरोप दिला आणि पुढे आपल्या मुलालाही त्यांच्या भेटीसाठी तिकडे पाठवून त्यांच्या खुशालीची काळजी घेतली.
स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून सामाजिक समतेच्या घोषणा दिल्या गेल्या, तरी प्रत्यक्षात बाई नेहमीच सामाजिक विषमतेची बळी ठरल्या. स्त्री स्वतंत्र आहे हे आजही आपण मनापासून मान्य करत नाही; तिला स्वतःचे विचार, भावना आणि स्वतंत्र आयुष्य आहे, हे आपण आपल्या सोयीनुसार विसरून जातो. 'ती अबला आहे, नाजूक आहे, कोमल आहे' या बुरसटलेल्या चौकटीत अडकवून समाज तिची सतत पिळवणूक का करतो? एवढे सगळे सोसूनही बाई जगतात आणि आपल्या जगण्यातील उत्साह ढळू देत नाहीत.
सौंदर्य हा स्त्रीचा दागिना असला, तरी याच सौंदर्यावर समाजाने अनेकदा आक्रमणे केली आहेत; बाईही याला अपवाद नव्हत्या. देखणा देह, गोरा वर्ण, टपोरे डोळे आणि लांबसडक केस बाईंसाठी शाप ठरले की वरदान? स्वतःवर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध समाजात दाद मागण्याचीही चोरी, म्हणजे निव्वळ 'तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार' अशी त्यांची अवस्था होती. नानांकडून झालेल्या प्रेमसंबंधातून त्यांना मुलगा झाला, पण नानाच्या आईने जातीचे कारण पुढे करून बाईंना घराबाहेर काढले व नाकारले. तरीही बाईंनी समाजापेक्षा वेगळी वाट निवडली. मुलाला स्वीकारले, प्रेमाने वाढवले आणि प्रत्येक संकटाला तोंड देत स्वतःची वाट स्वतःच चोखाळली.
त्यांच्या जगण्यात एक मुक्त, मनस्वी वृत्ती जाणवते. त्या या स्वैरपणावर स्वार झाल्या आणि आयुष्य ज्या वळणावर नेईल, तिकडे निडरपणे सामोऱ्या गेल्या. एवढे सगळे होऊनही त्यांनी स्वतःला किंवा नशिबाला कधी दोष दिला नाही. नानांनंतर गजूराव, राजे असे अनेक पुरुष त्यांच्या आयुष्यात आले. बाईंचा हा प्रवास पाहिला, तर समाजातील लांडग्यांपासून स्वतःचे रक्षण करण्यासाठीच त्यांनी पुरुषांचा आधार घेतला होता, हे स्पष्ट जाणवते. यात काही गैर असण्याचे कारण नव्हते. राजे तर बाईंच्या व्यक्तिमत्त्वाला न शोभणारे होते; सतत शिवीगाळ करणारे राजे आणि सुसंस्कृत बाई असा हा विजोड योग होता. तरीही बाईंनी त्यांना कधी दोष दिला नाही किंवा त्यांचे मन दुखावेल असे वर्तन केले नाही. याचे कारणही समाजच होता—समाजात एकाकी पडण्याची अनामिक भीती त्यांच्या मनात सतत होती; त्यामुळे राजांच्या अपशब्दांपेक्षा सामाजिक सुरक्षा त्यांना अधिक महत्त्वाची वाटली. रघुसारख्या परावलंबी माणसालाही त्यांनी मायेने सांभाळले. जो जबाबदारी घेतो त्यालाच त्रास होतो; त्या न्यायाने बाईंच्या वाट्याला अतोनात हाल आले. हा सर्व त्रास त्या निमूटपणे सहन करत जगल्या, म्हणूनच त्यांच्या जगण्याला एक वेगळाच गोडवा लाभला.
गजूरावांनी मात्र काही काळ बाईंना घरात बंदिस्त करून ठेवले. 'स्त्री घरात राहिलेलीच बरी' या मानसिकतेचे लोक आजही समाजात आहेत. पुस्तक वाचताना चार भिंतींच्या आड बंदिस्त असलेला तो काळ बाईंच्या मूळ स्वभावाविरुद्ध वाटतो. बाईंनी तो काळही सहन केला, कारण त्यांना नाती जपायची होती; जिवापाड प्रेम करणाऱ्या गजूरावांसाठी त्यांनी स्वतःच्या इच्छा-आकांक्षांना मुरड घातली. नानांपासून देवेन, तर गजूरावांपासून इंद्र झाला. बाई म्हणजे वात्सल्याची मूर्ती होत्या; आपली मुले आणि नातवंडे यांच्यावर त्यांनी जीवापाड प्रेम केले.
दिवस कसेही आले तरी बाईंची जगण्याची धडपड थक्क करणारी होती. इथल्या मातीवर आणि माणसांवर त्यांचे निस्सीम प्रेम होते. आई आणि बहीण इस्रायलला गेल्यानंतर आपणही तिकडे निघून जावे, असा विचार एकदाही त्यांच्या मनात आला नाही; उलट त्या खंबीरपणे इथेच पाय रोवून उभ्या राहिल्या.
बाई म्हणजे एक जादू होती. त्यांच्या सहवासात आलेली कोणतीही व्यक्ती त्यांच्या प्रभावातून सुटू शकली नाही. एक स्त्री अशा प्रकारचे वादळी जीवन जगू शकते, यावर विश्वास बसत नाही. झपाट्याने बदलणारे दिवस आणि बाईंचे आयुष्य वाचकाला खिळवून ठेवते. एकामागून एक येणाऱ्या संकटांना सामोरे जात बाईंनी आपले संपूर्ण आयुष्य या संघर्षातच व्यतीत केले; पण तरीही त्यांनी आयुष्याचा उत्सव साजरा केला. त्यांचे जगणे अत्यंत नैसर्गिक आणि आपलेसे वाटते. त्यांच्याविषयी दया वाटत नाही, तर अथांग आदर आणि अचंबा वाटतो.
बाईंच्या व्यक्तिरेखेच्या निमित्ताने स्त्रीमनाचा खोलवर ठाव घेता येतो. "आपण आजही स्त्रीकडे त्याच जुनाट नजरेने पाहणार आहोत का? तिला कधी मोकळा श्वास घेऊ देणार आहोत की नाही?" हे प्रश्न वाचताना मनात सलत राहतात. जगताना बाईंच्या मनाची झालेली घुसमट मनाला चटका लावून जाते. समाजापासून स्वतःला वाचवण्यासाठी एका स्त्रीला अजून किती कसरती कराव्या लागणार आहेत? स्वतःच्या माणसांसाठी आपण तिला अजून किती झिजवणार आहोत? तिच्या अस्तित्वाचा केवळ उपभोग घेत तिचा जीव घेणार आहोत, की स्वच्छ मनाने तिच्याकडे पाहून मदतीचा हात देणार आहोत? ते जमले नाही, तरी निदान तिच्या जगण्याला थोडे बळ देणार आहोत की नाही? हे आणि असे शेकडो प्रश्न बाईंचे चरित्र उभे करते. या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना मन सुन्न होते. बाईंविषयी मनात अपार आदर निर्माण होतो आणि त्यांचे हे बेधडक, वादळी जगणे मनाला कायमचे भुरळ पाडते.
